یه تحقیق جدید نشون داده که بلد بودن چند تا زبان ممکنه روند پیری مغز رو کُند کنه

این روزها آدم‌ها در سراسر دنیا بیشتر از همیشه عمر می‌کنن. طول عمرِ بیشتر فرصت‌های جدیدی با خودش میاره، اما چالش‌هایی هم داره که بزرگترینش خطر فرسودگی مغز بر اثر سن و ساله. در کنار تغییرات جسمی مثل کم شدن قدرت بدنی، خیلی از سالمندها با مشکلاتی مثل ضعف حافظه، حواس‌پرتی و سخت شدن کارهای روزمره دست‌ و‌ پنجه نرم می‌کنن.

محقق‌ها سال‌هاست دارن تلاش می‌کنن بفهمن چرا بعضی‌ها تا سنین بالا از نظر ذهنی خیلی تیز و باهوش می‌مونن، ولی بقیه خیلی زود دچار زوال عقل می‌شن. یکی از ایده‌هایی که اخیراً خیلی مورد توجه قرار گرفته، بحث «چندزبانه بودن» هست.

وقتی کسی دو یا چند زبان بلده، تمام اون زبان‌ها توی مغزش فعال می‌مونن. هر بار که یه آدم چندزبانه می‌خواد حرف بزنه، مغز باید زبان درست رو انتخاب کنه و جلوی دخالت بقیه زبان‌ها رو بگیره. این تمرین ذهنیِ مداوم، دقیقاً مثل یه «باشگاه ورزشیِ روزانه» برای مغز عمل می‌کنه. انتخاب یک زبان، سرکوب بقیه و سوئیچ کردن بین اون‌ها باعث تقویت شبکه‌هایی از مغز می‌شه که مسئول توجه و کنترل عملکردهای ذهنی هستن. دانشمندا معتقدن این ورزش ذهنی مداوم در طول زندگی، می‌تونه از مغز در برابر پیری محافظت کنه.

تحقیقات قبلی که دوزبانه‌ها رو با تک‌زبانه‌ها مقایسه کرده بودن، نشون می‌دادن که احتمالاً چندزبانه‌ها توی سنین بالا توانایی ذهنی بهتری دارن. اما نتایج همیشه یکسان نبود؛ بعضی‌ها تفاوت زیادی می‌دیدن و بعضی‌ها نه. حالا یه مطالعه جدید و خیلی بزرگ شواهد قوی‌تر و یه نکته مهم رو رو کرده: بلد بودن یه زبان اضافه مفیده، اما بلد بودن چندین زبان حتی بهتره.

توی این تحقیق، داده‌های بیش از ۸۶ هزار آدم سالم بین ۵۱ تا ۹۰ سال از ۲۷ کشور اروپایی بررسی شد. محقق‌ها از هوش مصنوعی استفاده کردن تا الگوی هزاران داده رو پیدا کنن. این مدل تخمین می‌زد که یه نفر بر اساس حافظه، تحصیلات، توانایی حرکت و وضعیت سلامتی (مثل بیماری قلبی یا شنوایی) چند سالش به نظر می‌رسه. مقایسه این «سنِ تخمینی» با «سن واقعی»، چیزی رو ساخت که محقق‌ها بهش می‌گن «شکاف سن زیستی-رفتاری»؛ یعنی تفاوت بین اینکه چند سالته و اینکه بر اساس وضعیت جسمی و ذهنی چند ساله به نظر میای. شکاف منفی یعنی طرف جوون‌تر از سنش نشون می‌ده و شکاف مثبت یعنی پیرتر به نظر می‌رسه.

تیم تحقیق بعدش نگاه کردن ببینن هر کشور چقدر چندزبانه هست. کشورهایی مثل لوکزامبورگ، هلند، فنلاند و مالت که بلد بودن چند زبان توشون عادیه، در رده‌های بالا بودن و کشورهایی مثل انگلیس، مجارستان و رومانی در رده‌های پایین.

نتیجه این شد: افرادی که توی کشورهای چندزبانه زندگی می‌کردن، خیلی کمتر نشانه‌های پیری زودرس مغز رو داشتن. برعکس، تک‌زبانه‌ها بیشتر احتمال داشت که از نظر بیولوژیکی پیرتر از سن واقعی‌شون باشن. حتی بلد بودن فقط یک زبانِ اضافه هم تفاوت معناداری ایجاد می‌کرد. اما بلد بودن چندین زبان اثر خیلی قوی‌تری داشت؛ یعنی هر چی زبان بیشتری بلد باشی، یه لایه محافظتیِ اضافه برای مغزت داری.

این الگو توی سنین اواخر ۷۰ و ۸۰ سالگی از همیشه قوی‌تر بود. سالمندانی که چند زبان بلد بودن، انگار یه جور مقاومتِ درونیِ داخلی داشتن که هم‌سن و سال‌های تک‌زبانه‌شون نداشتن. محقق‌ها حتی فاکتورهایی مثل ثروت، تحصیلات، کیفیت هوا و فضای سیاسی کشورها رو هم در نظر گرفتن تا مطمئن بشن نتیجه اشتباه نیست، و باز هم اثر چندزبانه بودن ثابت موند.

با اینکه این تحقیق مستقیماً ساختار فیزیکی مغز رو بررسی نکرده، اما خیلی از دانشمندا می‌گن تلاش ذهنی برای مدیریت چند زبان، همه‌چیز رو توضیح می‌ده. تحقیقات نشون می‌ده که این کار سیستم کنترل اجرایی مغز رو درگیر می‌کنه. کارهایی مثل جابه‌جا شدن بین زبان‌ها، جلوگیری از پریدن کلمه اشتباه وسط حرف، یادآوری لغات مختلف و انتخاب اصطلاح درست، همگی فشار مثبتی به مغز وارد می‌کنن. آزمایش‌های آزمایشگاهی نشون داده افرادی که در طول زندگی از دو زبان استفاده می‌کنن، معمولاً حجم «هیپوکامپ» بزرگتری دارن. هیپوکامپ بخش کلیدی مغز برای ساختن خاطراته و بزرگتر بودنش یعنی حافظه بهتر و مقاومت بیشتر در برابر بیماری‌هایی مثل آلزایمر.

این تحقیق جدید به خاطر مقیاس بزرگ و نگاه بلندمدتش خیلی اهمیت داره. با ترکیب اطلاعات بیولوژیکی، رفتاری و محیطی، حالا یه الگوی ثابت داریم: چندزبانه بودن رابطه نزدیکی با پیریِ سالم‌تر داره. درسته که این یه سپر جادویی نیست، اما یکی از اون تجربه‌های روزمره‌ای هست که کمک می‌کنه مغز منعطف، مقاوم و برای مدت طولانی‌تری جوون بمونه.

لینک منبع